عضو کانون سلامت ژین کارشناس مهندسی محیط زیست مقدمه: با اندک تفکری به محیط و تاریخ گذشته متوجه می شویم که پیدایش پیکره ارگانیزمهای اولیه تا جانداران پرسلولی و تکامل‌یافته و نیز تمدنهای بزرگ همچون مزوپوتامیا و مصر حیات وتوسعه و پیشرفت خود را مرهون وجود آب « این ماده معجزه گر » می‌دانند. اکوسیستمهای آبی ( تالابها )....

یکی از ارکان مهم محیط زیست بوده که به دلیل دارابودن پیچیدگیهای بسیاراغلب مردم از آگاهیهای لازم در مورد اهمیت آنها برخوردار نیستند . در مدیریت نوین محیط زیست اعتقاد بر این است که نظارت و پایش برخلاف مدیریت سنتی منابع با هدف استفاده درازمدت منطقی و پایدار از منابع ،همگام و همراستا می باشد. برای چنین هدف بلند مدت و پایداری لازم است ، ارکان مدیریت ؛ همه‌سونگر ، احتیاط‌آمیز و مشارکتی باشد و در نهایت باعث گردد که این اهداف به طور روزافزونی به سوی توسعه پایدار نقش فرایندهای علمی در جهت بهبود این شناخت و گسترش راهکارهای اجرایی در خصوص حفظ کیفیت این منابع بیش از پیش روشن گردد .

علیرغم رشد آگاهی جوامع بشری در خصوص اهمیت اکوسیستمهای طبیعی بالاخص تالابها هنوز، درک حقیقی از اهمیت و حساسیت این زیستگاههای حیاتی و متنوع بسیار پایین است .

تالابها را در واقع می‌توان شاهکار طبیعت به حساب آورد که جزو اکوسیستمهای است که مطلقاً جایگزین ندارد . اما متأسفانه در عین حال جزو اکوسیستمهایی است که بیشترین تخریب‌ها را توسط انسان متحمل گردیده است .

امروزه حفاظت ازتالابها اهمیت ویژه و حیاتی پیدا نموده است. به طوریکه سالانه تعدادی از آنها تحت عنوان تالابهای بین‌المللی ثبت شده و مدیریت می‌شوند . جهت شناسایی تالاب، دریاچه زریبار بصورت مختصر معرفی ، سپس به توضیح در خصوص تعریف دقیق تالاب اهمیت وطبقه‌بندی و شرایط لازم جهت ثبت تالاب بین المللی می‌پردازیم .

تالاب زریوار« زریبار » :

این تالاب در فاصله 3 کیلومتری شمالغربی شهر مریوان در طول جغرافیایی 46 درجه و 6 دقیقه و عرض جغرافیایی 35 درجه و 31 دقیقه و ارتفاع 1250 متری از سطح دریا واقع گردیده است . وسعت تالاب به دلیل تغییرات حجم آبی در فصول مختلف متغیر می باشد . حداقل عمق آن در حدود 2 متر و حداکثر 6 متر گزارش گردیده است .

حجم تقریبی آب تالاب حدود 30 میلیون متر مکعب برآورد شده است . محیط تالاب حدود 22،5کیلومتر می باشد . میزان متوسط بارندگی 786 میلیمتر در سال است . رطوبت نسبی برابر 4/58 درصد و متوسط تبخیر سالیانه معادل 1900 میلیمتر گزارش شده است . آب تالاب شیرین و از تعدادی چشمه های کف جوش و نزولات جوی تأمین می شود .

گیاهان آبزی و حاشیه ایی از جمله بار هنگ آبی ، هزارنی ، نیلوفر آبی ، لویی ، جگن ، بزواش ، نعناع و گندمیان و همچنینی زیستگاه مناسبی برای جانداران از جمله ماهیان ، پرندگان و پستانداران می باشد .

از پرندگان می توان به اردک سرسبز Anos platyrhynchos و Circus aeruginosos ( اردک‌ارده‌ایی) Auser erythropus غاز پیشانی‌سفیدکوچک(مهاجر) ازخانواده ANATEDAE و Ciconia ciconia ، Rallus aquatcus یلوه آبی ، Fulica atra چنگر و Gallinula chloropus چنگر نوک سرخ از خانواده RALLIDAE ، و حواصیل ارغوانی Ardea purpurea ، حواصیل خاکستری Ardea cinorea ،حواصیل زرد Ardeaola rralloides از خانواده ARDEIDAE ،باکلانalaco feorax carbo از خانواده FALACROCORACIDAE کشیم کوچک Tachybaptus ruficolis ، کشیم بزرگ Podiceps cristafus از خانواده LARIDAE همچنین پرواز زیبای کاکائی ها قابل ملاحظه اند .

از پستانداران می توان به Sus scrufa گراز ، گونه‌ایی گربه وحشی Filis catus می‌توان اشاره کرد .

ماهیان بومی گونه هایی همانند سیاه ماهی خالدار، سیاه ماهی معمولی ، عروس ماهی و گونه‌های exotic(وارده) شامل کپور سرگنده ، فیتوفاگ ، کپور معمولی ، کپور آینه‌ایی و آمور سفید می‌باشد که جزو خانواده ciprinidae هستند. در ایران از این خانواده 92 گونه گزارش ارائه گردیده است .

ضمناً یک گونه مارماهی ، 5 گونه فیتوپلانکتون و 17 گونه زئوپلانکتون شناسایی شده است .

در خصوص گونه های وارداتی اخیر توسط سازمان شیلات و آبزیان می توان به گونه ماهی Gambosia siaaffinhs از خانواده poecilidae و یک گونه میگوی غول پیکر آب شیرین Giant fresh water prown قابل ملاحظه می باشند .

لازم به ذکر است که گونه های یاد شده بالاخص پرندگان ، همه پرندگان تالاب را شامل نشده بلکه شامل پرندگانی است که بصورت اکثریت بوده و برای افراد قابل مشاهده و تشخیص‌اند که این خانواده ها در طبقه بندی تالابها حائز اهمیت می باشد. تا دسامبر سال 1990 تعداد تالابهای ثبت‌شده بااهمیت بین‌المللی به 770 تالاب رسیده و تعداد اعضای کنوانسیون رامسر به 91 ارتقای یافته است .در سال 1972 در شهر رامسر نخستین همایش کشورها برای امضاء معاهده حفظ و حمایت تالابهای با اهمیت جهانی برگزار گردید و بدین ترتیب کنوانسیون رامسر پا به عرصه وجود نهاد و در واقع ایران زادگاه این کنوانسیون شد .اما در حمایت جدی از تالابها همه کشورها کم و بیش بی مبالات بوده‌اند آنهم شاید به دلیل تصور افراد عامه از مفهوم تالاب به معنی باتلاقی که هر کس پا به آن گذارد در کام مرگ فرو می‌رود ، اراضی نامناسب و مضر بستری برای حیات وحوش و انگیزه مبارزه بشر با آن بوده است . بشر همیشه در فکر تبدیل تالابها به اراضی کشاورزی از طریق زه کشی و تبدیل زمین بوده است اما خشکاندن تالابها و تبدیل به اراضی کشاورزی در واقع چیزی جز تخریب و یکنواخت سازی پیچیدگیهای طبیعت نیست .

معرفی ( وارد نمودن ) گونه‌های غیر بومی برای تولید آبزیان، فعالیت به ظاهر مفیدی است که پیامدهای آن زیاد جلب توجه نمی‌کند . در حالیکه در نابودی گونه‌های endomic و کاهش ارزشهای تالابی نقش موثری دارد .

سیاستگزاریهای درست تصمیم گیران سیاسی و دادن اهمیت به تالابها با تکیه بر مسائل فرهنگی ، اجتماعی نقش بسزایی در این زمینه می تواند ایفا نماید . لذا جهت تبیین مفهوم کلی تالاب بهتر است به شرح آن پرداخت .

در حال حاضر 50 تعریف مختلف از تالاب در دست است (Dugan 1990 ) این تعاریف را به دو دسته عمده می توان تقسیم بندی نمود : تعاریف عام (باز و گسترده ) و تعاریف خاص ( بسته و محدود ) .

تعریف کنوانسیون رامسر از نوع کلی عام است و این تعریف امتیازاتی دارد از جمله اینکه از نظر بین‌المللی پذیرفته شده است .

Wetlands are areas of morsh , fen , peat land or water , wether natural or artificial , permanent or temporary with water that is static or flowing fresh , brackish or salt , inclotiding areas of morine water that deptu of witch at low tide does not exceed senmeters."

مناطق پست باتلاقی ، مردابی ، آبگیرهای طبیعی یا مصنوعی ، دائمی یا موقت ، دارای آب ساکن یا جاری ، شیرین ، شور یا لب شور از جمله مناطق دارای آبهایی که عمق آنها در حالت جزر کامل از 6 متر بیشتر نباشد.

این تعریف شامل نیزارها و بسترهای پوشیده از علف دریایی مناطق ساحلی ، آب بندهای گلی یا حرایی ، مصب ها رودخانه ها ، باتلاقهای آب شیرین ، جنگل ها و دریاچه‌های باتلاقی ، مردابها و دریاچه‌های شور نیز می شود .

در تعریف بسته و محدود به تالاب با دید اکوتون ( ecotone ) نگریسته می‌شود که تعریف خالی از اشکالی نمی باشد .

طبقه بندی تالابها:

برای طبقه بندی تالابها همچون تعاریف گوناگون آن تنوع زیادی وجود دارد . بعضی از این طبقه بندیها در کارهای کواردین ( 1979 ) لارسن ( 1989 ) اسکات ( 1989 ) و دوگان ( 1990 ) مشاهده شده که بکارگیری طبقه بندی رامسر مشتق از تعاریف همین کنوانسیون می باشد .

تالابهای تحت پوشش کنوانسیون رامسر از نظر منشأ به 5 طبقه زیر قابل تفکیک هستند .

1. دریاچه ایی lacustrine 2. رودخانه ایی riverine 3. مردابی palustrine

4. دریایی marine 5. مصبی estuarine

طبقه بندی زیستگاههای تالابی بر اساس تعریف دوگان ( IUCN 1990) مورد پذیرش کنوانسیون می باشد :

1 . آب شور

1-1: دریایی Marine 2-1: تحت جزری Subtidal

I . آبهای کم عمق فاقد گیاه با عمق کمتر از 6 متر در حداقل جزر شامل خورها و تنگه های دریایی .

II . گیاهان تحت جزری آبزی مثل جلبکهای دریایی و علف های دریایی گرمسیری .

III . تپه های مرجانی .

2. بین جزری

I . سواحل کوهستانی دریا شامل صخره ها و سواحل سنگی .

II . سواحل دارای سنگهای منقول و سنگ ریزه .

III . کفه های نمکی ماسه ایی یا گلی بدون پوشش گیاهی .

IV . رسوبات بین جزریدارای گیاه مثل حرا در سواحل دارای حفاظ .

مصبی دریایی( Esuarine ) :

1. تحت جزری

I . آبهای مصبی : آبهای دائم مصبها و نظام های خوری و دلتاها

2. بین جزری

I . پهنه های گلی ، شنی یا نمکی دارای پوشش گیاها اندک

II . باتلاق های بین جزری مثل چمنزارهای شور ، باتلاق های جزر و مدی نیم شور و شیرین .

III . تالابهای جنگلی بین جزری مٍل جنگلهای حرا ، نیپا و جنگلهای مردابی آب شیرین .

3-1. آبگیرهای کم عمق ساحل (Lagoola )

I . آبگیرهای ساحلی نیم شور تا شور با ارتباط نسبتاً جزیی با دریا .

4-1. دریاچه های شور (Saline internal prainage )

I . دریاچه ها ، پهنه ها و مرداب های نمکی و بازی ( آلکالین ) دائمی یا موسمی .

2. آب شیرین

1-2. رودخانه ایی ( Rivering )

1. ماندگار( pereniag )

I . رودخانه ها و جویبارهای دائمی شامل آبشارها .

II . دلتاهای داخلی

2. موقت

I . رودخانه و جریانهای موسمی یا دارای جریان منظم .

II . دشتهای سیلابی شامل پهنه های رودخانه ایی ، بستر غرقابی ، رودخانه ها و مرغزارهای موسمی سیلابی .

2-2.مخازن دائمی ( Lacustrine )

1. دائمی

I . دریاچه های آب شیرین دائمی ( بیش از 8 هکتار ) شامل سواحل در معرض طغیان موسمی یا نامنظم .

II . حوضچه های دائمی آب شیرین ( کمتر از8 هکتار

2. موسمی

I . دریاچه های آب شیرین موسمی ( بیش از 8 هکتار ) شامل دریاچه های دشت های سیلابی .

3-2. ماندابهای آب شیرین و مردابی یا باتلاقی ( Palustrine )

1. آشکار ( Emergent )

I . مردابها و باتلاقهای دائمی آب شیرین روی خاکهای غیر آلی با گیاهانی که ریشه آنها ( حداقل در فصل رشد ) زیر سطح آب قرار دارد.

II . باتلاقهای اب شیرین گودالهای دایمی از جمله باتلاقهای دره ایی سرخس های گرمسیری پوشیده از پاپیروس و تیفا ( Typha ) .

III . مردابهای موسمی آب شیرین در خاکهای غیر آلی شامل مردابهای کوچک ، گودالها ، چمنزارهای سیلابی موسمی و مردابهای جگنی (Sedge ) .

IV . اراضی پست لجن زار( Peatlands ) که حاوی لجن هایی چون اسیدوفیلوس امبروجنوس یا سولیجنوس و پوشیده از گیاهانی چون خزه وعلفهای باتلاقی .

V . تالابهایی آبی و قطبی شامل چمنزارهایی سیلابی موسمی که با آبهای حاصل از ذوب برف پر می شوند

VI . چشمه های آب شیرین و واحدها با گیاهان اطراف آنها

VII . دودکشهای آتشفشانی که دائما توسط بخار آب متصا عده مرطوب می شوند

2 . جنگلیI . باتلاقهای بوته زار شامل مردابهای آب شیرین بوته زار و خاکهای غیر آلی .

جنگلهای باتلاقی آب شیرین شامل جنگلهای سیل گیر موسمی از خاکهای غیر آلی

IIV . تورب زارهای جنگلی شامل جنگلهای باتلاقی توربی .

تالابهای انسان ساز

1-3 آبزی پروری دریا پروری

حوضچه های پرورش آبزیان شامل استخرهای ماهی و میگو

2-3 کشاورزی حوضچه های زراعی استخرهای ذخیره و مخازن کوچک (11) اراضی آبی و کانالهای آبیاری شامل شالیزارها و کانالها و جوی هاواراضی زراعی سیل گیر موسمی

3-3 بهره برداری از نمک حوضچه های تبخیری و استخرهای نمک

4-3 شهری صنعتی : P ) حفاریها شامل محل برداشت شن و ماسه و محلهای مشابه یا حوضچه های معدنی

(11) نواحی و محل های ذخیره آب

مخازن آب زراعی و شرب با الگوی تخلیه کاهش تدریجی و موسمی

سدهای آبی با نوسان منظم هفتگی یا ماهانه سطح آب این طبقه بندی بر اساس هر یک از کشورهای اعمال کننده تسخیر می گردد

معیارهای انتخاب تالابهای بین المللی

سایتهایی که برای فهرست کنوانسیون رامسر تعیین می شوند براساس اهمیت اکولوژیکی،بوتائیکی، جانورشناسی لیمونولوژی و هیدرولوژی تعیین میشوند . معیارهای انتخاب بر سه گروه قابل تفکیک هستند و قرار است در آینده این معیارهاCriteria for representative or unique wetlands

معیارهای مربوط به تالابهای معروف و منحصر به فرد:

یک تالاب به هنگامی حائز اهمیت بین المللی شناخته می شود که حداقل با یکی از موارد ذیل مطابقت کند :

a . به عنوان یک نمونه شاخص و بویژه خوب از یک تالاب طبیعی یا تقریبا طبیعی دارای صفتهای ویژه مربوط به یک منطقه جغرافیایی زیستی باشد که در آن قرار دارد

b . به عنوان یک نمونه شاخص و بویژه خوب از یک تالاب طبیعی یا تقریبا طبیعی دارای مشترکات مربوط به بیش از یک منطقه جغرافیایی زیستی باشد.

c . بعنوان یک نمونه شاخص و بویژه خوب از تالابی باشد که نقش اساسی هیدرولوژیکی ، بیلوژیکی یا اکولوژیکی را درعملکرد طبیعی یک حوضه رودخانه عمده یا سیستم ساحلی ایفا کند . این امر خصوصاً در مکانی که در شرایط مربوط به مرز مشترک دو محیط متغیر ( گذرگاه دو محیط ) قرار داشته باشد ، از اهمیت بیشتری برخوردار است .

d . به عنوان یک نمونه از تیپ ویژه ایی ازتالاب کمیاب یا غیرمتعارف درمنطقه جغرافیایی زیستی مربوط باشد .

2. معیارهای عمومی بر اساس گیاهان و جانوران General criteria basedon plants and animals

a : در بر دارنده مجموعه شایان تحسینی از گونه ها یا زیر گونه های نادر ، آسیب پذیر یا در خطر انقراض از گیاهان یا جانوران یا تعداد قابل ملاحظه ایی از افراد هر یک یا تعداد بیشتری از این گونه ها باشد .

b : بواسطه کیفیت یا خصوصیات فون و فلور خود دارای ارزش ویژه ایی برای نگهداری تنوع ژنتیکی و اکولوژیکی یک منطقه باشد .

c : به عنوان زیستگاه گیاهان یا جانوران در مرحله حساسی از چرخه زیستی آنها ارزش ویژه ایی داشته باشد .

3. معیارهای ویژه بر اساس پرندگان آبزی Specific criteria based onwater foull a: بطور منظم 20000 پرنده آبزی را در خود نگهداری کند .

b : بطور منظم تعداد قابل ملاحظه ایی از افرادی را که متعلق به گروههای ویژه پرندگان آبزی شاخص ارزشهای حاصلخیزی یا تنوع تالاب باشد حمایت و نگهداری کند .

c : در جایی که اطلاعات راجع به جمعیت در دسترس است بطور منظم 1 درصد افراد جمعیت یک گونه یا زیرگونه پرندگان آبزی را حمایت و نگهداری نماید .

مثلاً در معیار شماره 3 بند b گروههای ویژه پرندگان آبزی شاخص ارزشها ، باروری یا تنوع تالاب هر یک از انواع زیر را شامل می گردد .

خانواده : غواص Gaviidae - کشیم ها Podicipedidae - کورمورانت ها Phalacrocoracidae پلیکانها Pelicanidae - ( Ciconiforms ) - مرغابی های وحشی Anatidae ( اردکها ، غازها ، قوها ) راسته لک لک شکلان ( حواصیل ها، بوتیمارها ، اکرتها ، نوک قاشقی ها ) Falciniforms وAccipitiforms : پرداتورهای وابسته به تالابها ( قوش سانان و شاهین سانان ) ، Charadril : آبچرها و پرندگان ساحلی ، Sternidae پرستوهای دریایی .

در ایران جمعا" 20 تالاب به عنوان تالاب بین المللی به ثبت رسیده اند. دولت جمهوری اسلامی لیران با ثبت این تالابها در مقابل جامعه جهانی و سایر دولتهای عضو متعهد گردیده است که تعادل اکولوژیکی تالابی‌مندرج در لیست را حفظ نموده واز طرفی برای حفظ تنوع زیستی این تالابها نهایت سعی خود را مبذول دارد.

ازمجموع 20 تالاب مذکور 18 تالاب در مورخ 23/6/1975 به عنوان تالاب بین المللی ثبت گردیده اند، خلیج گواتر وهورباهو در تاریخ 1/11/1999 .جزیره شیدور در تاریخ 1/11/2000 به عنوان تالاب بین المللی ثبت گردیدهاند.از لحاظ مساحت دریاچه ارومیه به مساحت 483000 هکتار وتالاب گوری گل به مساحت 120 هکتار کمترین مساحت را داراست.

فوایدتالابها:

فوایدتالابها بسیار زیاد بوده اما مهمترین آنها به این شرح است.1- تغذیه وتخلیه آبهای زیر زمینی 2-تنظیم جریان آب (کنترل سیلاب) 3- جلوگیری از نفوذ آبهای شور 4- حفاظت در برابر نیروهای طبیعی 5- نگهداری رسوبات 6- نگهداری مواد غذایی 7-صدور بیومس 8- پاکسازی مواد سمی 9-منبع تولید فراوردههای طبیعی 10- ترابری آبی 11-بانک ژن 12- اهمیت حفاظتی 13- تفرج وتوریسم14 -اهمیت اجتماعی فرهنگی 15-اهمیت پژوهشی وآموزشی 16- حفظ فرلیندها وسیستم های طبیعی 17- اهمیت جهانی تالابها (صفات ویژه): حفظ تنوع زیستی،حفظ میراثهای طبیعی.

به عنوان نمونه موارد 11و13 توضیح مختصری ارائه می گردد.

در خصوص بانک ژن: الف - بهره برداری تجاری و ب- حفظ وحمایت ار جمعیت های حیات وحش قابل ذکر است.در بهره برداری تجاری استفاده از ژنهای گ.نه های وحشی برای اصلاح گونه های تجاری حائز اهمیت است ،بسیاری از اراضی تالابی از گونه های وحشی زیادی برخوردارند که بالقوه دارای مواد ژنتیکی مهمی برای اصلاح گونه های تجاری می باشند. ژنهای گونه های وحشی دارای خصوصیاتی هستند که می توانند در اصلاح فاکتورهایی نظیر طعم، میزان رشد،کاهش حساسیت نسبت به بیماری هاوخشکی بسیار موثر باشند.مثلا" در نپال برخی از مرداب های باقیمانده دارای سه گونه برنج وحشی هستند که واریته های تجاری از آنها مشتق شده اند، این مردابها در حال حاضر در خطر تبدیل ودگرگونی قرار دارند0 با از بین رفتن این تالابها ماده ژنتیکی اصلی نیز از بین خواهد رفت و گونه های تجاری پشتوانه خود را از دست خواهند داد.

تفرج وتوریسم:

شاخص های مناطقی که بالقوه دارای ارزشهای توریستی هستند عبارتنداز:گونه،زیستگاه، اجتماعات،اکوسیستم،سیمای طبیعی زمین،فرایندهایا تیپ تالابی باشندکه در خطر تهدید انقراض یا کمیاب باشند. از وسعت زیاد و دست نخوردگی برخوردار باشند. تنوع زیستگاهی بالا داشته باشد،تغییرات ارتفاعی در منطقه قابل توجه باشد.

برخی از مناطق مناسب برای توریسم گستره هایی هستند که عوامل زیربنایی کافی دارند یا قابلیت توسعه این عوامل رادارا هستند. بهر صورت باید مراقب بود تا توسعه فیزیکی درمنطقه،ارزشها وکیفیتهای آنرا کاهش ندهد . سهولت دسترسی ، امکان دیدن حیات وحش از فاصله نزدیک،دسترسی به مناظر از فاکتورهای مهم تفرج به شمار می روند.تفرج وتوریسم در اقتصاد محلی ،ملی ومنطقه ای می تواند حائز اهمیت باشد.

مثلا" پارک ملی موروکوی ونزوئلا از طریق بازدیدکنندگان در سال 1980 در حدود 7 میلیون دلار، تالاب کیرونی درتایلند در سال در سال 2 میلسون دلار وپارک ملی آمبوسلی در سال 1979 حدود 1/3 میلیون دلار درآمد داشته اند.

تالاب دریایی کارائیب تنها از جهت فعالیت غواصی با کپسول هوا(اسکویا) در سال یک میلیارد دلار درآمد دارد.

بااین توضیحات ومقایسه تالاب زریبار با سایر تالابهای بین المللی موجود،به این نتیجه می رسیم که زریبار کلیه شرایط جامع یک تالاب بین المللی را داراست وحتی مواردی از رفتار وعملکرد برخی از موجودات مشاهده می گردد که تاکنون کشف نگردیده واعلام نشده است که نیاز به بررسی بیشتر را می طلبد.

تلاش مسوولین ذیربط جهت ثبت این تالاب در زمره تالابهای بین‌المللی جای دلخوشی است،در کنارتلاش ایشان آنچه باقی می ماند وظیفه همگامی وهمیاری کلیه ادارات دولتی وتمامی آحاد مردم است که بنا به اصل پنجاهم قانون اساسی حفاظت از محیط زیست را وظیفه عمومی بیان می نماید.

منابع:

1- مجنونیان، هنریک ،"تالابها"، تهران دایره سبز، 1377

2-claridge& Gordon- wetland benifts: the potential for wetlands to support and maintain development. مترجم ، سید امیر ایافت ، انتشارات دایره سبز. نوبت چاپ اول 1379

3- درک اسکات&-"پرندگان ایران" انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست،1354

4- محمدیان،حسنیار."ماهیان آب شیرین ایران" تهران، نشر سپهر،چاپ اول 1378

منبع: www.ronankurd.com